Người Việt hay người Kinh là một dân tộc hình thành tại khu vực địa lý mà ngày nay là miền Bắc Việt Nam. Trải qua quá trình Nam tiến, người Việt là dân tộc chính, chiếm khoảng 86,2% dân số Việt Nam và được gọi chính thức là dân tộc Kinh để phân biệt với những dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Ngôn ngữ chính của người Việt là tiếng Việt, một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Việt của ngữ hệ Nam Á. Cộng đồng người Việt hải ngoại đông nhất định cư ở Hoa Kỳ.
Trên thế giới
Vào thế kỷ 16, một số người Việt di cư lên phía bắc vào Trung Quốc. Tuy đã bị ảnh hưởng Trung Hoa nhiều hơn, con cháu những người này vẫn còn nói tiếng Việt và được công nhận là một dân tộc thiểu số tại Trung Quốc.
Trong thời Pháp thuộc, một số người Việt làm công nhân đồn điền, khai mỏ tại Tân Đảo (nay là Nouvelle-Calédonie và Vanuatu)... Ngoài ra còn một số cộng đồng người Việt ở Réunion, Haiti... thành lập từ những chí sĩ yêu nước bị đày ải. Tại Xiêm, Trung Quốc, Lào, Campuchia cũng có khá nhiều người Việt sinh sống. Cũng trong thời kỳ này, một số người Việt yêu nước đã sang Xiêm, Trung Quốc, Liên Xô... thành lập các tổ chức cách mạng nhằm tránh sự bắt bớ của chính quyền thuộc địa tại Việt Nam.
Khi thực dân Pháp rời khỏi Việt Nam vào năm 1954, một số người Việt di cư sang Pháp, gần 900.000 người từ miền Bắc di cư vào miền nam.
Sau Chiến tranh Việt Nam, hơn 1 triệu người Việt di tản và vượt biên. Phần lớn những người này tái định cư tại Bắc Mỹ, Tây Âu và Úc. Tại Hoa Kỳ có một cộng đồng người Mỹ gốc Việt khá lớn.
Tại Việt Nam
Tuy gốc từ miền Bắc Việt Nam, người Việt đã Nam tiến và sinh sống tại những vùng đất mới qua thời gian. Hiện nay họ là dân tộc đa số trong phần lớn các tỉnh tại Việt Nam.
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Kinh ở Việt Nam có dân số 73.594.427 người, chiếm 85,7% dân số cả nước, cư trú tại tất cả 63 tỉnh, thành phố. Các tỉnh, thành phố có số lượng người Kinh lớn nhất là:
Thành phố Hồ Chí Minh (6.699.124 người)
Hà Nội (6.370.244 người)
Thanh Hóa (2.801.321 người)
Nghệ An (2.489.952 người)
Đồng Nai (2.311.315 người)
An Giang (2.029.888 người)
Người Kinh là dân tộc đa số tại Việt Nam, tuy nhiên tại một số tỉnh miền núi phía Bắc, người Kinh lại là dân tộc thiểu số:
Lào Cai (212.528 người, chiếm 34,6% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Hòa Bình (207.569 người, chiếm 26,4% dân số toàn tỉnh, người Mường là dân tộc đa số)
Sơn La (189.461 người, chiếm 17,6% dân số toàn tỉnh, người Thái là dân tộc đa số)
Lạng Sơn (124.433 người, chiếm 17,0% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Hà Giang (95.969 người, chiếm 13,2% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Điện Biên (90.323 người, chiếm 18,4% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Lai Châu (56.630 người, chiếm 15,3% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Bắc Kạn (39.280 người, chiếm 13,4% dân số toàn tỉnh, người Tày là dân tộc đa số ở tỉnh này)
Cao Bằng (29.189 người, chỉ chiếm 5,76% dân số toàn tỉnh, tỉnh này không có dân tộc đa số)
Văn học
Văn học của người Việt đã từng tồn tại từ rất lâu và được truyền miệng qua truyển cổ, ca dao, tục ngữ... Nghệ thuật phong phú như ca hát, âm nhạc, điêu khắc, hội họa, múa, diễn xướng... Hàng năm thì theo truyền thống các làng đều tổ chức hội làng với các sinh hoạt cộng đồng. Khoảng sau Công Nguyên, người Kinh bị Bắc thuộc nên đã dùng chữ Hán, nhưng về sau tự tạo thêm chữ viết riêng là chữ Nôm. Tuy nhiên chữ Hán vẫn là ngôn ngữ chính thức được dùng trong hành chính và giáo dục. Từ khoảng thế kỷ thứ 16 các giáo sĩ truyền giáo đến từ phương Tây thấy cần dùng chữ cái Latin để ký âm tiếng Việt. Từ đó xuất hiện chữ Quốc Ngữ được sử dụng rộng rãi ngày nay. Năm 1945, 95% dân số Việt Nam mù chữ nhưng đến năm 2010 tỷ lệ biết chữ ở người lớn là 97,3%. Tuy nhiên tỷ lệ đọc sách của người Việt khá thấp ở mức 0,8 cuốn sách/người/năm.
Người Việt có truyền thống ăn trầu cau, hút thuốc lá, nước vối, nước chè, hút thuốc lào, các loại cơm, cháo, xôi, mắm tôm, thịt chó, trứng vịt lộn. Việc hút thuốc lá, thuốc lào có lẽ sau thế kỷ 16, sau khi cây thuốc lá nhập vào Việt Nam từ châu Mỹ. Ngoài các giá trị vật chất, người Việt còn có những giá trị tâm linh như việc thờ cúng tổ tiên, giỗ và các lễ hội như Tết. Các tôn giáo phổ biến như Phật giáo, Công giáo Rôma, đạo Cao Đài...
Trang phục
Nói chung người Việt Nam dù ở Bắc, Trung hay Nam đều có cách mặc gần giống nhau. Các loại quần áo như áo ngắn mặc với quần lá tọa ống rộng, quần có cạp hoặc dùng dây rút. Thời xưa thì đàn ông để tóc dài, búi tó, hoặc thắt khăn đầu rìu,... Vào các lễ hội đặc biệt thì mặc áo dài khăn đống, mùa áo đơn giản không có văn hoa. Chân thì đi guốc mộc.
Vào thời xưa thì phụ nữ người Kinh ai cũng mặc yếm. Váy thì váy dài với dây thắt lưng. Các loại nón thông thường như thúng, ba tầm... Trong những ngày hội thì người phụ nữ thường mặc áo dài. Các thiếu nữ thì hay làm búi tóc đuôi gà. Các đồ trang sức truyền thống như trâm, vòng cổ, hoa tai, nhẫn, vòng tay mang phong cách tùy theo từng vùng. Phụ nữ Nam Bộ thường mặc áo bà ba với các kiểu cổ như tròn, trái tim, bà lai với các khăn trùm đầu. Nón lá có thể nói là nón được sử dụng rộng rãi nhất cho phụ nữ thời xưa do nó có thể tự làm và che nắng rất tốt.
Nhà ở truyền thống của người Kinh không chỉ là nơi cư trú mà còn là biểu tượng văn hóa, phản ánh lối sống, tư duy và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Từ kiến trúc đến cách bố trí không gian, mỗi ngôi nhà đều chứa đựng những giá trị lịch sử và tinh thần sâu sắc. Bài viết này sẽ khám phá loại hình và cách bố trí nhà ở truyền thống của người Kinh, giúp bạn hiểu rõ hơn về nét đẹp văn hóa này.
Nhà ở của người Kinh là sản phẩm kết tinh từ lịch sử lâu dài của dân tộc Việt, phản ánh rõ nét đời sống sinh hoạt, quan niệm thẩm mỹ và tín ngưỡng truyền thống. Không chỉ đơn thuần là nơi cư trú, nhà ở truyền thống của người Kinh còn là nơi gắn kết các thế hệ, thờ phụng tổ tiên và duy trì mối quan hệ cộng đồng bền chặt.
Sự hình thành và phát triển của kiến trúc nhà truyền thống gắn liền với điều kiện tự nhiên vùng đồng bằng Bắc Bộ – nơi người Kinh sinh sống chủ yếu. Ở đó, ngôi nhà không chỉ cần vững chãi để chống lại khí hậu nhiệt đới gió mùa mà còn phải tiện dụng và hài hòa với thiên nhiên.
Loại hình nhà ở truyền thống của người Kinh là những căn nhà trệt, một tầng, được xây bằng gạch nung hoặc đắp đất. Tường nhà thường có độ dày lớn, vừa giữ ấm mùa đông vừa mát mẻ vào mùa hè. Mái nhà dốc, lợp bằng ngói ta hoặc lá cọ, có chức năng thoát nước tốt và tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi.
Kiểu nhà này phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng đồng bằng và được xây dựng chủ yếu bằng vật liệu có sẵn trong tự nhiên. Nhà truyền thống của người Kinh là loại nhà đơn giản nhưng bền bỉ, gắn liền với đời sống lao động nông nghiệp.
Phổ biến nhất trong nhà ở truyền thống của người Kinh là loại nhà nào? Câu trả lời là nhà ba gian và năm gian. Đây là kiến trúc tiêu biểu, được phân chia không gian rõ ràng, thuận tiện cho sinh hoạt đại gia đình.
Nhà ba gian gồm một gian giữa và hai gian bên, thường dành cho các gia đình quy mô vừa phải.
Nhà năm gian có thêm hai gian ngoài cùng, thích hợp cho gia đình đông người hoặc những hộ có điều kiện kinh tế khá giả.
Đặc điểm nổi bật là hệ thống cột kèo bằng gỗ lim hoặc gỗ mít, chịu lực tốt, có tuổi thọ cao, đồng thời thể hiện sự trân trọng thiên nhiên và tính cộng đồng trong văn hóa nhà ở của dân tộc Kinh.
Nghề dệt là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời của người Kinh (dân tộc Việt) bên cạnh các nghề như làm gốm, mộc, đúc đồng và rèn.
Nghề làm nón lá là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời và gắn bó sâu sắc với đời sống, văn hóa của người Kinh trên khắp mọi miền đất nước Việt Nam.
Nghề làm giấy truyền thống của người Kinh (người Việt) nổi bật nhất với nghề làm giấy dó và các loại giấy thủ công chuyên biệt, gắn liền với lịch sử văn hóa, nghệ thuật và triều đình phong kiến.
Nghề kim hoàn trong cộng đồng người Kinh ở Việt Nam là một trong những nghề thủ công truyền thống lâu đời, gắn liền với lịch sử hình thành các làng nghề, phố nghề và hệ thống tín ngưỡng thờ tổ sư đặc sắc.
Loại hình nghệ thuật đờn và ca phổ biến tại Nam Bộ, đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể.
Dân ca đặc trưng của vùng Kinh Bắc (Bắc Ninh), nổi tiếng với lối hát đối đáp giao duyên tinh tế và thanh lịch.
Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, phát triển mạnh ở khu vực Bắc và Bắc Trung Bộ.
Loại hình kịch hát dân gian phát triển mạnh ở vùng Đồng bằng sông Hồng, xuất phát từ thế kỷ X, phản ánh đời sống sinh hoạt, tinh thần mộc mạc và triết lý nhân văn của người nông dân
Nghệ thuật sân khấu dân gian độc đáo ra đời từ thế kỷ XI gắn với nền văn minh lúa nước, điều khiển con rối trên mặt nước kết hợp phường rối và âm đạo/âm nhạc truyền thống.
Phổ biến ở miền Trung, mang âm hưởng hùng tráng, kể về các điển tích lịch sử và lòng yêu nước.