Người Ba Na (Bahnar; các nhóm nhánh: Jơ Lơng, Rơ Ngao, Glar, Tơ Lô, Bơ Nâm, Kriem, KonKơdeh) là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam. Người Ba Na cư trú chủ yếu ở vùng phía tây của vùng Nam Trung Bộ, có dân số sấp xỉ 287 nghìn người năm 2019, có đời sống văn hóa tinh thần phong phú và giàu bản sắc. Nét đẹp trong văn hóa được thể hiện ở nhiều mặt, từ hoạt động sản xuất, sinh hoạt hàng ngày đến các lễ hội.
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Ba Na ở Việt Nam có dân số 286.910 người, cư trú tại 51 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Ba Na cư trú tập trung tại các tỉnh:
Gia Lai (189.367 người, chiếm 11,8% dân số toàn tỉnh và 45,9% tổng số người Ba Na tại Việt Nam),
Kon Tum (68.799 người, chiếm 12,5% dân số toàn tỉnh và 43,7% tổng số người Ba Na tại Việt Nam),
Bình Định (21.650 người, chiếm 8,0% tổng số người Ba Na tại Việt Nam),
Phú Yên (4.680 người, chiếm 1,8 % tổng số người Ba Na tại Việt Nam).
Người Ba Na có nhiều tên gọi khác nhau theo nơi cư trú hay phong tục tập quán mỗi vùng.
Người Ba Na là dân tộc bản địa Việt Nam có từ lâu đời tập trung ở các vùng Tây Nguyên điển hình là hai tỉnh Kon Tum, Gia Lai đây được coi là bản địa cũng như địa bàn cư trú của người Ba Na.
Người Ba Na sử dụng tiếng Ba Na, thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer, ngữ hệ Nam Á. Tiếng Ba Na có nhiều phương ngữ khác nhau tùy theo từng khu vực cư trú. Người Ba Na sử dụng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp hằng ngày, sinh hoạt cộng đồng và truyền lại các câu chuyện dân gian, phong tục, tập quán qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, nhiều người còn sử dụng tiếng Việt để giao tiếp và học tập.
"Bahnar Jơlơng": Sinh sống tại phía Đông Tp. Kon Tum và huyện Kon Rẫy.
"Bahnar Rơngao": Sinh sống chủ yếu ở huyện Đắk Hà và Tp. Kon Tum tỉnh Kon Tum. Tiếng Rơngao thuộc nhóm Bahnar Bắc và gần với tiếng Sê Đăng (đặc biệt là nhánh Sơ Drá), là trung gian giữa các nhánh Bahnar và Xơ Đăng. Để dễ hình dung, lấy Tp. Kon Tum làm ranh giới, phía Tây Tp. Kon Tum có nhánh "Bahnar Rơngao", phía Đông huyện Kon Rẫy có nhánh "Bahnar Jơlơng".
"Bahnar Gơlar": Cư trú ở các huyện Mang Yang, Đắc Đoa và Chư Sê, tỉnh Gia Lai
"Bahnar Konkơđeh": có nghĩa là người vùng thấp - Ala kông, có thể xem là phân nhóm trung gian giữa nhóm "Bahnar Bơnâm" và "Bahnar Tơlô", sinh sống chủ yếu ở Đak Pơ và phía Nam huyện Kbang. Địa bàn sinh sống của nhóm "Bahnar Kon Kơđeh" cơ bản cư trú trong tiểu vùng núi thấp Đông Nam Gia Lai.
"Bahnar Kriem": Cư trú ở huyện Vĩnh Thạnh, An Lão, Hoài Ân và Tây Sơn, tỉnh Bình Định
"Bahnar Tơlô": Cư trú ở huyện Kông Chro và huyện An Khê, tỉnh Gia Lai.
"Bahnar Bơnâm": Sống ở vùng rừng già (phần lớn thuộc các xã Lơ Ku, Krong huyện Kbang hiện nay). Địa bàn sinh sống cơ bản của nhóm Bahnar Bơnâm cư trú trong tiểu vùng núi cao Đông Bắc Gia Lai. Là tên gọi để chỉ những nhóm Ba Na ở vùng cao hơn (không nhầm lẫn với người Mơ Nâm, một nhánh của người Sê Đăng).
Ở mỗi làng có một nhà công cộng là nhà Rông to, đẹp ở giữa làng. Nhà rông cao lớn và đẹp đứng nổi bật giữa làng, đó là trụ sở của làng, nơi các già làng họp bàn việc công, nơi dân làng hội họp, nơi trai chưa vợ và góa vợ ngủ đêm, nơi tiến hành các nghi lễ phong tục của cộng đồng và cũng là nơi tiếp khách lạ vào làng.
Nhà ở của người Ba Na thuộc loại hình nhà sàn. Trước đây khi chế độ gia đình lớn còn thịnh hành, ở vùng người Ba Na sinh sống thường có những căn nhà dài hàng trăm mét, tuy nhiên hiện nay chế độ gia đình lớn không còn nữa, mô hình các gia đình nhỏ với những căn nhà sàn gọn gàng xuất hiện ngày càng nhiều. Nhà sàn ngắn của các gia đình nhỏ là phổ biến. Nhà sàn thường dài từ 7m đến 15m, rộng từ 3m-4m, cao từ 4m-5m, sàn cách mặt đất khoảng 1m đến 1,5m
Mặc dù có nhiều thay đổi, nhưng vẫn tìm được ở nhiều địa phương khác nhau những ngôi nhà Ba Na với những đặc điểm đặc trưng của nhà cổ truyền Ba Na là nhà nóc hình mai rùa hoặc chỉ còn là hai mái chính với hai mái phụ hình khum - dấu vết của nóc hình mai rùa. Chỏm đầu dốc có "sừng" trang trí (với các kiểu khác nhau tùy theo địa phương). Vách che nghiêng theo thế "thượng thu hạ thách". Có nhà, cột xung quanh nhà cũng chôn nghiêng như thế vách. Thang đặt vào một sàn lộ thiên trước cửa nhà. Trên sàn này người ta đặt cối giã gạo (cối chày tay). Điểm đáng chú ý là dưới đáy cối có một cái "ngõng". Khi giã gạo người ta cắm cái ngõng ấy vào một cái lỗ đục trên một thanh gỗ đặt trên sàn.
Nhà tre vách nhưng có thêm lớp đố, bên ngoài buộc rất cầu kỳ như là một lớp trang trí.
Bộ khung nhà kết cấu đơn giản. Có làm vì kèo nhưng vẫn trên cơ sở của vì cột. Tổ chức mặt bằng đơn giản.
Nhạc cụ đa dạng của người Ba Na gồm cồng, chiêng kết cấu đa dạng, đàn: t'rưng, khinh khung, gôông, klông pút, kơni, kèn: tơ nốt, arơng, tơ tiếp,... Nghệ thuật chạm khắc gỗ phát triển. Trong kho tàng văn nghệ dân gian, còn phải kể đến các làn điệu dân ca, các điệu múa trong những ngày hội hay các nghi lễ tôn giáo. Những hình thức trang trí sinh động trên nhà rông và đặc biệt những tượng nhà mồ v.v... mộc mạc, đơn sơ, nhưng tinh tế và sinh động như cuộc sống của người Ba Na.
Nhóm Giơ Lâng là một nhánh của dân tộc Ba Na sống tập trung ở các xã Tân Lập, Đăk Pne, Đăk T'Re và TT.Đăk R've (H.Kon Rẫy, Kon Tum). Với tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, người Giơ Lâng có rất nhiều lễ hội liên quan đến vòng đời con người, cây trồng, vật nuôi, trong đó có lễ Ét Đông thờ con dúi. Đây là lễ hội lớn của người Giơ Lâng, là tết cổ truyền của cả cộng đồng. Theo tiếng của người Giơ Lâng, Ét Đông có nghĩa là tết con dúi. Lễ hội này ra đời, tồn tại và phát triển gắn liền với hoạt động sản xuất nương rẫy cùng với tín ngưỡng văn hóa truyền thống của cộng đồng làng. Đây là nghi lễ đặc biệt quan trọng, thể hiện sự tôn thờ của cả cộng đồng đối với các vị thần tự nhiên (tín ngưỡng sùng bái tự nhiên), đặc biệt là với Yàng Sơri, Yàng Đăk, Yàng Kong hay Yàng Kră, Yàng Kơđrang. Từ xa xưa người Giơ Lâng thờ thần rắn nên tổ chức tết con rắn. Sau thời gian chiêm nghiệm, dân làng thấy rắn có lúc rất no nhưng đôi khi lại rất đói, không có nguồn thức ăn thường xuyên, ổn định. Trong khi đó, thức ăn của dúi là rễ cây nên quanh năm suốt tháng chẳng bao giờ sợ thiếu thức ăn. Loài dúi lại không phá hoại mùa màng như lũ chuột đồng nên dân làng đã chuyển sang thờ thần dúi. Từ đây, dúi trở thành linh vật, biểu tượng của sự cần cù và siêng năng, cả năm không bị đói của cộng đồng người Giơ Lâng
1. Trang phục nam: Nam giới Ba Na thường mặc áo chui đầu, cổ xẻ, ngắn tay, trang trí các đường sọc đỏ và trắng. Họ mặc khố hình chữ T, khi trời lạnh có thêm tấm choàng. Trang phục thường kết hợp với khăn đội đầu, vòng tay bằng đồng và các vật trang sức truyền thống.
2. Trang phục nữ: Phụ nữ Ba Na mặc áo chui đầu, ngắn hoặc dài tay, kết hợp với váy truyền thống. Họ thường để tóc ngang vai hoặc búi tóc, kết hợp với khăn đội đầu, vòng cổ bằng cườm, vòng tay và nhẫn bằng đồng.
3. Đặc điểm hoa văn: Trang phục Ba Na nổi bật với nền vải màu chàm, kết hợp hoa văn trang trí màu đỏ và trắng. Hoa văn được bố trí thành các dải ngang trên thân áo, váy và tay áo, thể hiện nét đẹp thẩm mỹ và bản sắc văn hóa riêng của dân tộc Ba Na.
Nghề làm gốm của người Ba Na là nghề thủ công truyền thống, sử dụng đất sét tự nhiên để tạo ra các vật dụng phục vụ đời sống như nồi, niêu, ché và đồ đựng thực phẩm. Sản phẩm thường được tạo hình thủ công, không sử dụng bàn xoay, thể hiện sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ, góp phần lưu giữ nét văn hóa truyền thống của cộng đồng Ba Na.
Nghề mộc và điêu khắc gỗ là nghề thủ công truyền thống của người Ba Na, sử dụng các loại gỗ tự nhiên để chế tác đồ dùng sinh hoạt, tượng nhà mồ, tượng trang trí và các vật dụng phục vụ nghi lễ. Những tác phẩm thường mang hoa văn, hình tượng gần gũi với thiên nhiên và đời sống cộng đồng, thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo cùng bản sắc văn hóa của người Ba Na.
Là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Phụ nữ Ba Na thường tự trồng bông, se sợi, nhuộm màu tự nhiên và dùng khung dệt thủ công để tạo ra các sản phẩm như trang phục, địu, khăn trải bàn hay túi xách với các hoa văn tinh tế (chủ yếu dùng tông màu đỏ, đen, trắng). Các thiếu nữ thường được học dệt từ khi còn nhỏ (khoảng 9–16 tuổi).
Nghề đan lát là nghề thủ công truyền thống của người Ba Na, sử dụng các nguyên liệu tự nhiên như tre, nứa, mây, lồ ô để tạo ra các sản phẩm như gùi, rổ, rá, nia và giỏ đựng đồ. Những sản phẩm được đan thủ công với hoa văn và kiểu dáng đa dạng, thể hiện sự khéo léo, sáng tạo và kinh nghiệm lao động của người Ba Na.
Nghệ thuật đàn T’rưng: Đàn T’rưng là nhạc cụ truyền thống của người Ba Na, được chế tác từ những ống tre, nứa có độ dài và kích thước khác nhau. Khi dùng dùi gõ vào các ống, đàn tạo ra âm thanh trong trẻo, vui tươi, mang đậm bản sắc văn hóa Tây Nguyên.
Cồng chiêng là loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian đặc sắc của người Ba Na, sử dụng các bộ cồng, chiêng bằng đồng được diễn tấu theo những nhịp điệu riêng. Âm thanh cồng chiêng gắn liền với các lễ hội, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, thể hiện đời sống tinh thần và bản sắc văn hóa của dân tộc.